Việt Nam đang bước vào kỷ nguyên công nghệ với khát vọng bứt phá mạnh mẽ, thế nhưng câu hỏi: "Làm thế nào để chúng ta có những 'Steve Jobs Việt Nam'?" vẫn luôn là trăn trở lớn đối với giới chuyên gia và cộng đồng khởi nghiệp. Liệu có một công thức chung nào cho những bộ óc thiên tài, hay môi trường vĩ mô mới là bệ phóng quyết định? Trong cuộc trò chuyện thẳng thắn với báo Thanh Niên, ông Nguyễn Tử Quảng - CEO Tập đoàn Công nghệ Bkav đã đưa ra những góc nhìn sắc sảo, bất ngờ về vấn đề này. Dưới đây là nguyên văn nội dung cuộc phỏng vấn:
Nhiều người cho rằng Việt Nam không thiếu người giỏi, nhưng lại thiếu những cá nhân có sức ảnh hưởng toàn cầu như Steve Jobs. Theo ông, đâu là rào cản lớn nhất khiến người Việt khó tạo ra những sản phẩm công nghệ mang tính đột phá?
Theo tôi, rào cản lớn nhất không nằm ở trí tuệ hay năng lực của người Việt Nam.
Khi nhìn vào Steve Jobs, Elon Musk, Mark Zuckerberg hay Jensen Huang, nhiều người thường chỉ nhìn thấy thành công của họ. Nhưng nếu nhìn lại hành trình của họ, chúng ta sẽ thấy một điểm chung: tất cả đều từng trải qua những thất bại rất lớn.
Steve Jobs từng bị sa thải khỏi chính công ty mình sáng lập, Elon Musk từng đứng trước nguy cơ mất cả Tesla lẫn SpaceX vào năm 2008. Falcon 1 thất bại liên tiếp trước khi thành công ở lần phóng quyết định, Mark Zuckerberg từng khó khăn đến mức phải chào bán chính mình cho Google, hay như Apple nếu không có Microsoft bơm tiền cứu nguy kịp thời thì đã phá sản từ lâu. Ngay cả Jensen Huang của Nvidia cũng từng 3 lần suýt phá sản trước khi đưa công ty đạt trị giá 5.700 tỷ USD như hiện tại...
Khi các tỷ phú này gặp thất bại, xã hội Mỹ có thể “ném đá”, nhưng phần lớn nhìn nhận đó là điều tất yếu của công nghệ. Ở Việt Nam chúng ta thì ngược lại. Lịch sử chứng minh, những người chưa từng thất bại sẽ không bao giờ có đủ kinh nghiệm, sự thấu hiểu và lòng kiên nhẫn để làm công nghệ lớn.
Muốn có những Steve Jobs Việt Nam, trước hết xã hội phải nhìn nhận thất bại như một phần tự nhiên của đổi mới sáng tạo. Những người đi đầu luôn phải làm những việc chưa từng có tiền lệ, vì vậy thất bại là điều gần như không thể tránh khỏi. Nếu xã hội chỉ công nhận thành công mà không chấp nhận những thất bại trên con đường đi tới thành công, sẽ rất khó xuất hiện những người dám mở đường.
Bên cạnh đó, chúng ta cũng cần tôn trọng những cá tính khác biệt. Những người muốn thay đổi thế giới thường phải có niềm tin rất mạnh vào điều mình đang theo đuổi. Họ phải dám nghĩ khác, dám làm khác và dám đặt ra những mục tiêu lớn. Một xã hội đổi mới sáng tạo cần khuyến khích những con người như vậy thay vì hoài nghi hay kỳ thị họ chỉ vì họ khác số đông.
Rào cản thứ hai chính là môi trường kinh doanh hiện tại. Ở các nước phát triển như Mỹ, Chính phủ luôn là khách hàng lớn nhất khi họ sẵn sàng bỏ hàng tỷ USD mua sản phẩm của các doanh nghiệp tư nhân. Gần đây nhất, Bộ Quốc phòng Mỹ đã chi hàng trăm triệu USD để mua sản phẩm của OpenAI, Anthropic, Google… Nhờ vậy, doanh nghiệp tư nhân có cơ hội giải các bài toán lớn, có kinh phí đầu tư và được Nhà nước đứng ra chứng thực (certificate).
Nếu phải chỉ ra một rào cản lớn nhất, tôi cho rằng nằm ở chỗ chúng ta chưa có một môi trường cạnh tranh thực sự bình đẳng. Trong khi ở Mỹ, Nhà nước đang giữ vai trò kiến tạo bằng cách làm "bà đỡ" cho tư nhân, thì ở Việt Nam, các doanh nghiệp Nhà nước sở hữu nguồn lực vô hạn lại đang cạnh tranh trực tiếp, triệt tiêu đất sống của tư nhân. Thống kê trên cổng đấu thầu quốc gia cho thấy có những gói thầu chỉ vài trăm triệu đồng nhưng các ông lớn như VNPT, Viettel vẫn tham gia trúng thầu. Việc này làm triệt tiêu hoàn toàn thị trường, khiến tư nhân không có chỗ phát triển thì sẽ không thể có nguồn lực để đầu tư và lớn mạnh thành Big Tech được. Cốt lõi là phải tiếp tục cổ phần hóa và thoái vốn triệt để các doanh nghiệp nhà nước không thuộc lĩnh vực an ninh, quốc phòng, an sinh xã hội, để trả lại đúng vai trò cho thị trường. Nhà nước nên giữ vai trò kiến tạo, để các doanh nghiệp tư nhân tự do cạnh tranh với nhau lành mạnh theo cơ chế thị trường.
Nếu muốn xuất hiện những "Steve Jobs Việt Nam" trong 10 - 20 năm tới, hệ thống giáo dục cần thay đổi điều gì để nuôi dưỡng tư duy sáng tạo, dám khác biệt thay vì chỉ chú trọng thành tích học tập?
Tôi đồng ý hệ thống giáo dục là rất quan trọng, nhưng thể chế và một thị trường tự do, bình đẳng mới là gốc rễ của vấn đề. Khi chúng ta tạo ra được một bệ đỡ thị trường minh bạch, không có sự cạnh tranh giữa Nhà nước với khối tư nhân, các doanh nghiệp sẽ tự lực phát triển theo đúng bản chất tự nhiên của xã hội. Lúc bấy giờ, ngành giáo dục sẽ tự khắc nhìn vào nhu cầu và dòng chảy của thị trường để biết mình phải thay đổi ra sao, đào tạo con người như thế nào cho phù hợp với thực tế. Chúng ta không thể ép buộc hay đào tạo tư duy sáng tạo một cách cơ học, khiên cưỡng nếu bệ đỡ thị trường bên ngoài không có đất diễn cho sự sáng tạo đó phát huy.
Steve Jobs nổi tiếng với khả năng kết hợp công nghệ, thiết kế và tư duy trải nghiệm người dùng. Theo ông, người trẻ Việt hiện nay đang thiếu kỹ năng hay phẩm chất nào để có thể tạo ra những sản phẩm mang dấu ấn riêng như vậy?
Người Việt Nam không hề thiếu tài năng công nghệ ở đẳng cấp quốc tế. Chúng ta có kỹ sư Đỗ Đức Cường, người góp phần đặt nền móng cho hệ thống ATM hiện đại, ông được gọi là cha đẻ của máy ATM hiện đại. Kỹ sư Trương Trọng Thi, "cha đẻ của máy tính cá nhân", người cùng cộng sự đã phát minh ra Micral N (1973), chiếc máy tính cá nhân đầu tiên trên thế giới sử dụng vi xử lý.
Trong kỷ nguyên mới này, chúng ta tiếp tục có những tài năng xuất chúng như Lê Viết Quốc và Lương Minh Thắng - hai nhà khoa học AI gốc Việt hàng đầu thế giới đang đảm nhận các vị trí chủ chốt tại Google DeepMind. Họ chính là những người đóng vai trò nền tảng trong việc kiến tạo, phát triển các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) và các siêu AI đang thay đổi nhân loại hiện nay. Điều đó chứng minh rằng những thành tựu mang tính bước ngoặt thay đổi thế giới hoàn toàn có dấu ấn trí tuệ của người Việt.
Vấn đề của Việt Nam chưa bao giờ là thiếu người giỏi, mà là làm thế nào để tạo ra một môi trường đủ mạnh để những người giỏi ấy phát triển và dẫn dắt thế giới. Ngay như chiếc Bphone của Bkav ra mắt từ năm 2015, thiết kế phẳng và triết lý kiểu dáng tiên phong của nó đi trước các hãng Trung Quốc hay Samsung thời bấy giờ. Về phần mềm, hệ điều hành với giao diện cử chỉ và an ninh bảo mật đều tiên phong, đến nay hơn mười năm nhìn lại vẫn vẹn nguyên giá trị thời sự và trải nghiệm.
Cái người trẻ Việt đang thiếu duy nhất hiện nay không phải kỹ năng mà là một hệ sinh thái lành mạnh, một nguồn lực vốn của xã hội để nâng đỡ sản phẩm cạnh tranh ra toàn cầu. Hãy nhìn sang Mỹ, khi có trào lưu AI, xã hội và các quỹ của họ sẵn sàng đổ hàng tỷ đô để đầu tư cho các công ty khởi nghiệp. Nước mình hiện tại chưa có được nguồn lực vốn xã hội như vậy để tạo ra các doanh nghiệp lớn. Không phải là chúng ta thiếu tiền, không phải là chúng ta không có những "Steve Jobs" hay không làm được những sản phẩm vĩ đại, mà cái chúng ta đang thiếu chính là niềm tin và các điều kiện bệ phóng như tôi đã nói ở trên.
Qua quá trình xây dựng Bkav và phát triển các sản phẩm công nghệ Việt, ông rút ra bài học gì về việc biến một ý tưởng lớn thành sản phẩm thực tế có khả năng cạnh tranh với thế giới?
Từ thực tế hành trình của Bkav, bài học lớn nhất tôi rút ra là người Việt Nam hoàn toàn đủ tư cách và năng lực để dẫn dắt thế giới nếu chúng ta kiên trì và có bệ đỡ vĩ mô tốt. Từ năm 1995, khi bắt đầu làm phần mềm diệt virus, Bkav đã chọn đối đầu và cạnh tranh sòng phẳng khiến các hãng nước ngoài phải rút lui tại thị trường trong nước. Đến năm 2009, chúng tôi tự mày mò làm smartphone từ con số 0 trong bối cảnh đất nước chưa có chuỗi cung ứng công nghệ cao, nhưng sản phẩm làm ra vẫn vô cùng cạnh tranh.
Dân tộc ta có 4.000 năm lịch sử dựng nước và giữ nước, tư duy làm việc lớn đã được tôi luyện qua các cuộc chiến tranh nghiệt ngã khiến những đế quốc sừng sỏ nhất thế giới đến đây cũng đều bị chặn lại và thất bại. Cha ông đã chứng minh năng lực vô song đó trong chiến trận, thì thế hệ hôm nay hoàn toàn làm được điều tương tự trên mặt trận kinh tế thời bình. Không chỉ vậy, dưới sự lãnh đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Việt Nam còn trở thành ngọn cờ đầu của phong trào giải phóng dân tộc trên thế giới trong thế kỷ XX, truyền cảm hứng cho nhiều dân tộc đấu tranh giành độc lập. Tuy nhiên, hành trình của chúng tôi “cô độc và trầy trật”, vì môi trường trong nước chưa hoàn thiện, các doanh nghiệp Nhà nước làm ăn hầu hết là thua lỗ, làm sản phẩm kém hiệu quả nhưng lại dùng lợi thế phi thị trường để bù chéo, gây triệt tiêu thị trường, phá hỏng môi trường cạnh tranh bình đẳng của khối tư nhân.
Nhìn sang Trung Quốc, có thể thấy những doanh nghiệp công nghệ và đổi mới sáng tạo hàng đầu, tạo ra sức cạnh tranh toàn cầu như Alibaba, Tencent, hay Huawei đều trưởng thành từ khu vực doanh nghiệp tư nhân. Điều đó cho thấy khi được trao cơ hội cạnh tranh bình đẳng và một môi trường thể chế phù hợp, khu vực tư nhân hoàn toàn có thể trở thành động lực quan trọng nhất thúc đẩy đổi mới sáng tạo, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và đưa đất nước vươn lên mạnh mẽ trên trường quốc tế.
Nhiều bạn trẻ có ý tưởng khởi nghiệp nhưng sợ thất bại hoặc thiếu nguồn lực. Theo ông, xã hội, doanh nghiệp và nhà nước cần làm gì để tạo ra một hệ sinh thái khuyến khích người trẻ dám thử sức với những ý tưởng táo bạo?
Chúng ta chỉ còn khoảng 10 năm trước khi kết thúc thời kỳ cơ cấu dân số vàng nên phải hành động giải quyết bài toán này một cách cực kỳ quyết liệt. Về phía công chúng và xã hội, chúng ta phải dứt khoát thay đổi góc nhìn, coi thất bại trong công nghệ chính là một loại tài sản, một giá trị tích lũy tri thức bắt buộc phải có để dẫn tới thành công lớn, đồng thời không kỳ thị những người dám nghĩ và nói khác biệt. Công nghệ là thử nghiệm những thứ tiên phong chưa ai làm, dĩ nhiên phải rất khó và phải qua vài lần thất bại, phải đầu tư lớn và đôi khi phải "tất tay" không tiếc tiền thì mọi sai lầm mới bộc lộ hết để tìm ra lời giải đúng. Chúng ta nên cổ vũ họ thay vì kỳ thị hay “ném đá”.
Về phía dòng vốn, ở các nước phát triển như Mỹ, tài sản vô hình tức tài sản trí tuệ chiếm tới 85% giá trị, nhưng ở Việt Nam thì ngược lại khi tài sản hữu hình chiếm 85% và các ngân hàng không cho vay nếu không có tài sản thế chấp. Với tư cách là thành viên Hội đồng tư vấn chính sách của Thủ tướng Chính phủ, tôi đã kiến nghị và nguyên Thủ tướng Phạm Minh Chính đã đồng ý thúc đẩy Quỹ bảo lãnh tín dụng để doanh nghiệp công nghệ có cơ chế vay vốn bằng chính tài sản công nghệ giống như Hàn Quốc hay Trung Quốc. Mặc dù Ngân hàng Nhà nước đã để ra hàng trăm nghìn tỷ theo yêu cầu của Chính phủ, nhưng cả năm nay vẫn không giải ngân được đồng nào do các bên liên quan chưa thống nhất và thấu hiểu về đầu tư công nghệ, đây là nút thắt lớn cần phải tháo gỡ ngay để doanh nghiệp công nghệ có thể phát triển.
Nếu gửi gắm một thông điệp tới các học sinh vừa bước ra khỏi kỳ thi tốt nghiệp THPT with khát vọng trở thành những nhà sáng tạo, nhà khởi nghiệp công nghệ trong tương lai, ông sẽ nhắn nhủ điều gì để các em có thể tiến gần hơn tới mục tiêu trở thành những "Steve Jobs Việt Nam"?
Tôi muốn nhắn nhủ rằng các em đang được bước vào đời đúng vào một thời khắc lịch sử, khi toàn Đảng và toàn dân đang sục sôi khát vọng vươn mình, mà khoa học công nghệ chính là động lực cốt lõi. Câu hỏi về Steve Jobs xuất hiện trong đề thi Ngữ văn năm nay vô hình trung đã gieo một cái "nhân" rất lớn vào tư duy và tạo động lực mạnh mẽ cho các em, khi mà hơn 1 tháng nữa các em sẽ bước vào trường đại học yêu thích của mình.
Hãy nhìn vào những vĩ nhân như Bill Gates hay Mark Zuckerberg, mọi nền móng và hoài bão của họ đều bắt đầu từ chính môi trường đại học ngay từ năm thứ nhất, thứ hai chứ không phải tự nhiên mà có. Bản thân tôi cũng bắt tay làm những viên gạch đầu tiên của Bkav từ năm thứ 3 đại học, suốt hàng chục năm trời phụng sự miễn phí cho xã hội bằng đam mê thuần khiết của tuổi đôi mươi mà không màng tiền bạc. Khi các em có được tinh thần dấn thân không sợ hãi của tuổi trẻ, kết hợp với việc môi trường vĩ mô đất nước đang dịch chuyển tích cực, cái "nhân" được gieo ngày hôm nay chắc chắn sẽ gặt hái được những "quả ngọt" vĩ đại cho đất nước trong tương lai.
Ông nghĩ gì khi nhiều người nhắc đến tên ông ngay sau khi câu hỏi "Làm thế nào để có những 'Steve Jobs Việt Nam'?" xuất hiện trong đề thi môn ngữ văn kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026?
Trả lời: Tôi nghĩ mọi người nhắc đến tên tôi vì họ đã chứng kiến trọn vẹn một hành trình đầy thử thách và khốc liệt của cá nhân tôi từ khi còn là sinh viên cho đến tận bây giờ. Họ thấy ông Quảng này “vất vả, gian nan” và đầy khát vọng dân tộc suốt ba thập kỷ, tự bỏ hàng nghìn tỷ đồng từ nguồn lực tự có để đầu tư cho công nghệ lõi, rồi phải “trầy trật” đối diện với rất nhiều sóng gió, định kiến từ dư luận, trong khi cái đích thành công vang dội về thương mại toàn cầu vẫn đang là một bài toán cần lời giải. Thường thì người ta nhìn vào những khó khăn trước mắt và coi đó là thất bại, là yếu kém, nhưng thực chất đó là quá trình tất yếu, là bản chất của việc làm công nghệ cao - tương tự như câu chuyện của các vị tỷ phú công nghệ trên thế giới.
Những năm gần đây, tôi ít xuất hiện hay chia sẻ trên truyền thông là bởi từ thực tế điều hành Bkav, tôi đã đúc rút được những kinh nghiệm xương máu và biết rõ một quốc gia cần gì để thành công trong lĩnh vực công nghệ. Tôi dành phần lớn thời gian phối hợp, tư vấn cho các bộ, ngành và Chính phủ nhằm tháo gỡ những rào cản vĩ mô lớn hơn thuộc về thể chế quản lý.
Những điểm cốt lõi nhất để một quốc gia có thể cất cánh bằng công nghệ mà chúng tôi góp ý hiện đã được đưa vào các văn bản luật liên quan như Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo, Luật AI, Luật An ninh mạng, Luật Chuyển đổi số và chương trình sản phẩm công nghệ chiến lược. Chúng tôi vẫn đang tiếp tục theo đuổi việc cụ thể hóa những vấn đề đó vào các nghị định và chính sách thực thi.
Song song với đó, tại Bkav, chúng tôi đang tập trung toàn lực phát triển các công nghệ AI và Phone AI. Trong bối cảnh các hãng smartphone toàn cầu đang có dấu hiệu đuối sức trong lĩnh vực AI đây là giai đoạn giống như Nokia đang phát triển rực rỡ nhưng không kịp đổi mới đã bị thay thế bởi các hãng smartphone. Hiện nay nhân loại đang bước sang thời kỳ Phone AI và 6G, đây chính là cơ hội vàng của Việt Nam thay thế các hãng smartphone hiện tại. Tôi vẫn tin rằng khi những điều kiện về cơ chế, môi trường phát triển và đổi mới sáng tạo được hoàn thiện, các doanh nghiệp Việt hoàn toàn có thể đứng trong nhóm dẫn đầu, thậm chí vươn lên top 3 thế giới. Hãy giả sử cách đây 10 năm, khi chúng tôi ra mắt Bphone mà Chính phủ đã có sự quan tâm, xác định công nghệ là động lực cốt lõi để phát triển như bây giờ, thì chắc chúng tôi đã thực hiện được kế hoạch đứng top 3 thế giới.
Hiện nay, chủ trương của Đảng và Chính phủ là rất đúng đắn khi kiên định xác định khoa học công nghệ là động lực chủ chốt, là "chìa khóa" quan trọng nhất để đất nước bứt phá, hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số. Khi chúng ta tháo .gỡ được tận cùng các nút thắt về cơ chế này, Việt Nam chắc chắn sẽ xuất hiện thêm nhiều tập đoàn Big Tech, nhiều cá nhân và doanh nghiệp công nghệ xuất sắc đủ sức đưa đất nước trở thành một quốc gia phát triển, tham gia dẫn dắt thế giới trong kỷ nguyên mới.
Niềm tin đó ngày càng có thêm cơ sở khi vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế đang được nâng lên rõ rệt. Tại Đối thoại Shangri-La, lãnh đạo Việt Nam đã thể hiện tầm nhìn và vai trò ngày càng quan trọng của đất nước trong các vấn đề khu vực và toàn cầu. Nhiều cơ quan thông tấn, báo chí lớn trên thế giới cũng đã nhắc đến Việt Nam như một cường quốc tầm trung đang nổi lên, cho thấy dư địa phát triển và bứt phá của đất nước trong thời gian tới là rất lớn.
Bạn đọc bài phỏng vấn trên báo Thanh Niên tại đây.
Bkav
