Lịch sử đã chứng minh, chỉ một điều chỉnh đúng về quan hệ sản xuất cũng có thể tạo ra bước ngoặt cho cả nền kinh tế. Từ bài học Khoán 10 trong nông nghiệp, Việt Nam hôm nay hoàn toàn có thể tạo ra một cú hích mới, nếu mạnh dạn giải phóng lực lượng sản xuất trên phạm vi toàn nền kinh tế.

(Bài viết được đăng dựa theo cuộc trao đổi giữa CEO Nguyễn Tử Quảng với báo Dân Việt)

1. Từ góc nhìn của doanh nghiệp, những điểm nghẽn thể chế nào đang kìm hãm sự bứt phá của khu vực tư nhân - vốn được kỳ vọng là động lực chính của nền kinh tế? Ông kỳ vọng gì vào những cải cách cụ thể từ Đại hội lần này?

Theo tôi, vấn đề lớn nhất, cũng là cốt lõi của mọi điểm nghẽn hiện nay, là chúng ta vẫn chưa thực sự giải phóng được lực lượng sản xuất. Biểu hiện rõ nhất của điều này là việc doanh nghiệp nhà nước trực tiếp tham gia cạnh tranh với doanh nghiệp tư nhân, từ đó làm méo mó và triệt tiêu thị trường.

Hiện tượng này không phải cá biệt mà diễn ra phổ biến ở hầu hết các lĩnh vực then chốt của nền kinh tế, từ khoa học công nghệ, hàng không, du lịch cho tới hạ tầng số... Khi doanh nghiệp nhà nước vừa nắm giữ tài nguyên, vừa có lợi thế về cơ chế, lại trực tiếp cạnh tranh trên thị trường, thì khu vực tư nhân không thể phát triển, động lực đổi mới sáng tạo của xã hội bị kìm hãm.

Tôi đã nhiều lần phân tích rằng, nếu không tháo gỡ được điểm nghẽn này thì Việt Nam không thể tăng trưởng hai con số một cách bền vững trong nhiều thập kỷ. Ngược lại, chỉ cần giải quyết đúng, tăng trưởng hai con số là điều hoàn toàn có thể.

Theo tôi, kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa trước hết phải là kinh tế thị trường. Nghĩa là thị trường phải thực sự tự do, cạnh tranh bình đẳng. Sau đó, Nhà nước mới sử dụng các công cụ điều tiết để xử lý những bất cập và bất bình đẳng nảy sinh trong quá trình vận hành của thị trường. Trật tự này là rất quan trọng, không thể đảo ngược.

Cách làm không phải là Nhà nước xây dựng các doanh nghiệp nhà nước để trực tiếp cạnh tranh với doanh nghiệp tư nhân, tạo lợi nhuận rồi dùng lợi nhuận đó để điều tiết. Mà trung tâm của nền kinh tế phải là doanh nghiệp tư nhân, hay nói chính xác hơn là người dân và toàn xã hội.

Theo quy luật “bàn tay vô hình” của thị trường tự do, khi người dân và doanh nghiệp được tự do cạnh tranh bằng chính nỗ lực của mình, thì nền kinh tế sẽ tự vận hành theo cách tối ưu và hiệu quả nhất. Có thể hình dung, nền kinh tế khi đó giống như một khu rừng nguyên sinh: có cây lớn, cây vừa, cây nhỏ, cây dây leo… mỗi loại cây khác nhau nhưng cùng tồn tại, tận dụng tối đa ánh sáng, nước và tài nguyên, tạo nên một hệ sinh thái năng động và hiệu suất cao.

Vai trò của Nhà nước không phải là trở thành một “cây lớn” trong khu rừng để cạnh tranh và che bóng các cây khác, mà là người quản lý khu rừng đó. Nhà nước quan sát sự vận hành của thị trường, phát hiện những nơi có bất bình đẳng, những cây yếu thế cần hỗ trợ, rồi điều chỉnh đúng chỗ bằng chính sách và nguồn lực công. Nhà nước không trực tiếp can thiệp vào hoạt động kinh doanh, không cạnh tranh với doanh nghiệp và người dân, mà dùng thuế và các chính sách an sinh để điều phối lại, bảo đảm mục tiêu “không bỏ ai lại phía sau”.

Thực tế hiện nay, chúng ta đang làm chưa đúng ở điểm này. Doanh nghiệp nhà nước vẫn được giao quá nhiều vai trò ngoài an ninh, quốc phòng và an sinh xã hội. Điều đó vô tình dẫn đến việc sử dụng quyền lực nhà nước để cạnh tranh với doanh nghiệp tư nhân, làm triệt tiêu động lực phát triển của xã hội, trong khi tiềm năng của người Việt là rất lớn.

Trung Quốc là một ví dụ điển hình mà chúng ta có thể tham khảo. Họ có thể chế tương đồng với Việt Nam, nhưng đã liên tục cải cách doanh nghiệp nhà nước, thu hẹp vai trò kinh doanh, mở rộng không gian cho khu vực tư nhân. Nhờ đó, kinh tế tăng trưởng mạnh mẽ và vẫn theo đuổi mục tiêu “thịnh vượng chung”.

Với vai trò thành viên Hội đồng thư vấn Chính sách của Thủ tướng, chúng tôi đã nhiều lần kiến nghị vấn đề này trong các buổi họp của Hội đồng và các diễn đàn chính sách liên quan. Cốt lõi là phải tiếp tục cổ phần hóa và thoái vốn triệt để các doanh nghiệp nhà nước không thuộc lĩnh vực an ninh, quốc phòng, an sinh xã hội, để trả lại đúng vai trò cho thị trường.

Nhiều người hiện nay vẫn hiểu nhầm “điều tiết” là xây dựng doanh nghiệp nhà nước thật lớn để chi phối thị trường. Theo tôi, đó là một cách hiểu sai. Doanh nghiệp tư nhân và người dân cũng là tài sản của quốc gia. Nhà nước mạnh là Nhà nước tạo ra được một thị trường cạnh tranh công bằng và hiệu quả.

Bên cạnh điều tiết, Nhà nước còn có vai trò kiến tạo. Thay vì xây dựng các doanh nghiệp nhà nước lớn để trực tiếp tham gia hoạt động kinh doanh, như vậy vô thức lại cạnh tranh và triệt tiêu thị trường. Nhà nước nên hoạch định các chương trình lớn, hoàn thiện thể chế và tạo môi trường để các doanh nghiệp cạnh tranh với nhau giải quyết các bài toán phát triển. Nhà nước kiến tạo khuôn khổ và điều chỉnh thể chế để hệ thống vận hành hiệu quả, chứ không nên trực tiếp lập doanh nghiệp nhà nước để làm thay vai trò của thị trường.

Nhắc lại lần nữa, là doanh nghiệp nhà nước chỉ nên làm an ninh quốc phòng, an sinh xã hội thôi. Và lúc đó tất cả các chương trình, các nghị quyết khác mà Bộ chính trị đang đưa ra mới trở nên có hiệu quả.

Chúng ta hãy đi xung quanh sẽ thấy hiện tượng doanh nghiệp nhà nước làm ăn yếu kém nhưng lại giữ tất cả các tài nguyên, rồi lại cạnh tranh với tư nhân và triệt tiêu thị trường là cực kỳ phổ biến ở mọi ngành nghề.

2. Chuyển đổi số quốc gia đang được đẩy mạnh, nhưng nguy cơ về khoảng cách số, an ninh mạng và phụ thuộc công nghệ nước ngoài là có thật. Làm thế nào để chuyển đổi số trở thành công cụ đắc lực cho phát triển bền vững và tự chủ?

Nói rằng Việt Nam đang đứng trước nguy cơ khoảng cách số, nguy cơ mất an ninh mạng hay phụ thuộc công nghệ nước ngoài, theo tôi là chưa đúng. Trên thực tế, trong các lĩnh vực cốt lõi của khoa học công nghệ, đặc biệt là an ninh mạng, người Việt Nam đã làm chủ phần lớn các công nghệ nền tảng. Riêng trong lĩnh vực an ninh mạng, khoảng 95% công nghệ lõi là do Việt Nam làm chủ, và Bkav chúng tôi cũng đã làm chủ toàn bộ các công nghệ đó.

Bkav là một trong những đơn vị an ninh mạng được thành lập rất sớm, từ năm 1995, cùng thời với những công ty an ninh đầu tiên trên thế giới. Không chỉ an ninh mạng, trong chuyển đổi số và dữ liệu lớn, Việt Nam cũng nắm được gần như toàn bộ các công nghệ lõi. Trong giai đoạn chống dịch, các công nghệ Big Data do doanh nghiệp Việt phát triển, trong đó có Bkav, đã được triển khai và chứng minh hiệu quả rất rõ ràng.

Việt Nam không thiếu công nghệ lõi, cũng không thiếu doanh nghiệp có năng lực. Vấn đề đặt ra là: vì sao chúng ta vẫn chưa hình thành được các tập đoàn công nghệ lớn, chưa bứt phá tương xứng với tiềm năng, và vẫn xuất hiện những lo ngại như vậy? Theo tôi, nguyên nhân nằm ở chỗ lực lượng sản xuất chưa được giải phóng đầy đủ, đặc biệt là sự phân vai chưa đúng giữa doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp tư nhân. Chỉ cần tháo gỡ được điểm nghẽn đó, Việt Nam sẽ bùng nổ và phát triển rất nhanh.

3. Thủ tục hành chính và minh bạch thông tin vẫn là rào cản lớn. Cần một cơ chế giám sát và phản hồi độc lập nào để đảm bảo các quyết định chính sách thực sự vì lợi ích của người dân và doanh nghiệp?

Ở đây có hai vấn đề cần nhìn cho rõ.

Thứ nhất, Tổng Bí thư đã nhấn mạnh yêu cầu minh bạch hóa toàn bộ thủ tục hành chính bằng công nghệ. Điều đó hoàn toàn đúng. Khi mọi quy trình đều được số hóa, công khai trên môi trường mạng, và người dân chủ yếu tương tác qua chiếc smartphone của mình, thì việc phục vụ người dân sẽ trở nên văn minh một cách tự nhiên. Khi mọi thứ đều minh bạch, không còn “khe hở”, thì tham nhũng vặt không còn đất sống. Khi hệ thống vận hành hiệu quả, bộ máy sẽ tự động tinh gọn, chất lượng cán bộ nâng lên, thu nhập tăng lên, và lúc đó vừa không cần, vừa không thể tham nhũng.

Nhưng ở khía cạnh thứ hai, dù chủ trương và chỉ đạo từ Tổng Bí thư, từ Chính phủ, từ Thủ tướng đã rất rõ, nhưng suốt một thời gian dài chúng ta vẫn chưa số hóa được các thủ tục hành chính đúng như mong muốn. Các cuộc họp thì nói rất nhiều, nhưng kết quả thực tế vẫn chưa đạt yêu cầu.

Nguyên nhân, theo tôi, lại quay về điểm cốt lõi: lực lượng sản xuất chưa được giải phóng. Doanh nghiệp tư nhân đã có công nghệ lõi, nhưng không được trao cơ hội triển khai. Trên thực tế, phần lớn các dự án chuyển đổi số hiện nay lại do doanh nghiệp nhà nước đảm nhiệm, nhưng hiệu quả thấp, kết quả không rõ ràng, trong khi doanh nghiệp tư nhân thì có đầy đủ năng lực.

Điều này đã từng diễn ra rất rõ trong giai đoạn chống dịch COVID-19. Ban đầu, các giải pháp do doanh nghiệp nhà nước triển khai kéo dài hơn một năm rưỡi nhưng không hiệu quả. Chỉ đến khi các doanh nghiệp tư nhân như Bkav được giao nhiệm vụ. Chúng tôi triển khai hoàn toàn miễn phí, thậm chí còn bỏ thêm hàng chục tỷ đồng và nguồn lực của mình, thì chỉ trong vòng hai tháng vấn đề đã được giải quyết. Mà một năm rưỡi trước đó thì không làm được.

Đó là một ví dụ rất cụ thể. Trong thời bình, để phát triển kinh tế, chúng ta chỉ cần làm đúng như các nước trên thế giới đang làm: giao việc cho doanh nghiệp tư nhân. Trên thế giới, không có tập đoàn công nghệ lớn nào là doanh nghiệp nhà nước. Các Big Tech đều là doanh nghiệp tư nhân được hình thành từ thị trường tự do và cạnh tranh khốc liệt. Việt Nam hiện là một trường hợp cá biệt.

Chúng ta chỉ cần đổi đúng tư duy, làm đúng cách. Khi đó dữ liệu sẽ được kết nối, thủ tục hành chính sẽ công khai, minh bạch đúng như Tổng Bí thư và Thủ tướng đã chỉ rõ. Khi đó tiềm năng bùng nổ sẽ là rất lớn, Chúng tôi đã nhiều lần khẳng định: chỉ cần giao đúng việc, trong vài tháng là làm được ngay.

4. Nếu phải chọn từ khóa cho sự đột phá trong nhiệm kỳ tới (ví dụ: Thể chế, Công nghệ …, ông sẽ chọn từ nào và tại sao?

Tất cả những điều tôi nói đều quy về một điểm cốt lõi: phải giải phóng lực lượng sản xuất. Nói đầy đủ là giải phóng lực lượng sản xuất; nói ngắn gọn, cụ thể, thì đó chính là thoái vốn doanh nghiệp nhà nước. Những doanh nghiệp không thuộc lĩnh vực an ninh, quốc phòng, an sinh xã hội thì nên thoái vốn, trả lại cho thị trường và cho xã hội làm.

Tôi tin rằng đây là con đường duy nhất để Việt Nam có thể duy trì tăng trưởng hai con số một cách bền vững trong nhiều thập kỷ và tiến tới trở thành một quốc gia phát triển, đúng với khát vọng của cả dân tộc.

5. Ông kỳ vọng thế nào về những quyết sách tại Đại hội lần này sẽ được triển khai quyết liệt, đồng bộ và có sự giám sát chặt chẽ, nhằm hiện thực hóa khát vọng phát triển của quốc gia?

Tôi hiểu câu hỏi của bạn, và thực ra đó cũng là băn khoăn của rất nhiều người: chúng ta có thể viết ra những văn bản, những quyết sách rất hay, rất đúng, nhưng khi đi vào thực thi thì hiệu quả lại thấp. Đây không phải là câu chuyện mới, mà đã tồn tại suốt nhiều chục năm qua. Tôi hiểu điều đó, và bản thân tôi cũng trăn trở như vậy.

Nhưng vấn đề không nằm ở chỗ chúng ta thiếu quyết tâm hay thiếu nỗ lực, mà nằm ở quan hệ sản xuất, hay nói cách khác là chúng ta chưa giải phóng được lực lượng sản xuất. Khi quan hệ sản xuất chưa được điều chỉnh đúng, thì dù có cố gắng đến đâu, kết quả cũng chỉ đạt tới một ngưỡng nhất định, rất khó tạo ra đột phá.

Muốn có đột phá, phải thay đổi phương thức sản xuất. Lịch sử đã chứng minh điều này rất rõ. Khoán 10 năm 1988 chỉ bằng một văn bản đã “cởi trói” cho nông nghiệp, và chỉ sau một năm, Việt Nam từ chỗ có khoảng 2 triệu người thiếu đói đã trở thành nước xuất khẩu gạo đứng thứ ba thế giới. Trong khi đó, suốt gần 40 năm trước đó, chúng ta đã nỗ lực rất nhiều nhưng không làm được.

Lần này cũng vậy. Chúng ta đang rất nỗ lực, nhưng nếu không tiếp tục điều chỉnh quan hệ sản xuất thì hiệu quả sẽ vẫn rất hạn chế. Khoán 10 trước đây, theo tôi, mới chỉ điều chỉnh trong lĩnh vực nông nghiệp, còn các lĩnh vực khác của nền kinh tế thì chưa. Lần này, nếu chúng ta điều chỉnh một cách toàn diện hơn, thì đột phá hoàn toàn có thể lặp lại.

Cụ thể, phải để thị trường thực sự là thị trường tự do, để người dân và doanh nghiệp cạnh tranh bình đẳng. Doanh nghiệp nhà nước chỉ nên tập trung vào các lĩnh vực an ninh, quốc phòng, an sinh xã hội. Nhà nước đóng vai trò điều tiết bằng thuế và các chính sách vĩ mô, chứ không trực tiếp tham gia cạnh tranh với doanh nghiệp tư nhân và người dân. Chỉ cần làm đúng như vậy, chúng ta hoàn toàn có thể tạo ra cú hích tương tự như Khoán 10 trước đây, cũng chỉ bằng những quyết định thể chế mang tính then chốt.

Về kinh tế nhà nước, tôi đã tham gia thảo luận và góp ý rất nhiều, nhưng theo quan điểm cá nhân, vẫn còn một số điểm chưa thật sự triệt để. Hơn một năm qua, tôi đã trực tiếp nghiên cứu và gửi một bản góp ý đầy đủ cho Văn kiện Đại hội Đảng, với hy vọng những vấn đề cốt lõi này sẽ được xem xét.

Tôi sẵn sàng tham gia các hội nghị, hội thảo để tiếp tục làm rõ những luận điểm này, với mong muốn góp phần tìm ra con đường phát triển đúng cho Việt Nam, giúp đất nước tránh bẫy thu nhập trung bình và vươn lên mạnh mẽ. Việt Nam xứng đáng trở thành một quốc gia hùng cường trong tương lai. Chúng ta đã bị “nén” quá lâu rồi, bây giờ chúng ta làm đúng, giải quyết đúng về điều chỉnh quan hệ sản xuất, sức bật sẽ được giải phóng rất mạnh.

Trung Quốc một quốc gia có thể chế tương đồng với Việt Nam, Trung Quốc đã làm được điều đó và vươn lên đứng thứ 2 thế giới về công nghệ và kinh tế. Chúng ta có thể làm được. Nhưng cơ hội không còn nhiều, vì khoảng 10 năm nữa là chúng ta sẽ bước qua giai đoạn dân số vàng. Nói cách khác, đây là thời điểm quyết định: hoặc bây giờ hoặc không bao giờ.

Bkav