Ngày 17/6/2026, tại Học viện Tài chính (Hà Nội), Hội thảo khoa học quốc gia lần thứ hai với chủ đề “Lực lượng sản xuất mới - Xu hướng thế giới và thực tiễn Việt Nam” đã chính thức diễn ra. Tham dự và phát biểu tại sự kiện, ông Nguyễn Tử Quảng, Ủy viên Hội đồng Tư vấn Chính sách của Thủ tướng (Nhiệm kỳ 2025), Chủ tịch sáng lập Tập đoàn Công nghệ Bkav, đã mang đến bài tham luận đặc biệt thu hút sự chú ý với chủ đề: “Xác lập phương thức sản xuất mới: Thị trường tự do XHCN”.
Các chuyên gia, nhà khoa học, quản lý đến tham dự, trao đổi tại Hội thảo khoa học quốc gia lần thứ II. Ảnh: Bình Minh.
Phát biểu trước hội thảo, ông Nguyễn Tử Quảng đã bóc tách những vấn đề cốt lõi của nền kinh tế số:
Bóc tách 3 lát cắt hiểu lầm lớn nhất để trả lại bản chất khoa học cho sự phát triển
Theo ông Nguyễn Tử Quảng, khi vạch đường lối cho "Kỷ nguyên vươn mình", chúng ta đang vấp phải một rào cản tâm lý kiên cố, đó là sự e ngại cụm từ "Thị trường tự do". Nhiều người sợ gọi tên cụm từ này vì lầm tưởng đây là "đặc sản" của Tư bản chủ nghĩa và sợ bị quy chụp là chệch hướng. Nhưng nỗi sợ ấy thực chất được dựng lên từ một chuỗi hiểu lầm lịch sử. Nhấn mạnh rằng bản nghiên cứu đầy đủ với lý luận chi tiết đã có sẵn trong Kỷ yếu Hội thảo, ông Quảng đã bóc tách 3 lát cắt hiểu lầm lớn nhất nhằm trả lại bản chất khoa học cho sự phát triển.
Sự "bắt cóc" lý luận và bản chất nhân văn bị giấu kín của Adam Smith
Hiểu lầm đầu tiên được ông chỉ ra là việc trói buộc Adam Smith vào Chủ nghĩa Tân tự do (Neoliberalism). Chủ nghĩa Tân tự do, với đại diện tiêu biểu là Milton Friedman, đã cắt xén và gán ghép vĩ nhân này với khái niệm "Free Market", một sự tự do hoang dã, bất chấp đạo đức. Trong khi ở nguyên bản, Smith dùng khái niệm "System of Natural Liberty", tức là tự do nhưng phải nằm trong khuôn khổ pháp quyền và nhân phẩm. Chính Adam Smith đã khẳng định Nhà nước phải đảm đương 3 trọng trách: bảo vệ an ninh, cung cấp hàng hóa công, và đặc biệt là Giáo dục đại chúng. Quy luật thị trường vì thế là trí tuệ chung của nhân loại, không phải tài sản riêng của phương Tây.
Bên cạnh đó, khi đọc trọn vẹn di sản của Smith, đặc biệt là tác phẩm "Thuyết tình cảm đạo đức", người đọc sẽ thấy ông kịch liệt lên án sự sùng bái người giàu và tha thiết ủng hộ trả lương cao cho người lao động. Khẳng định xuất sắc nhất của Adam Smith nhằm đập tan luận điệu bóc lột là: "Không một xã hội nào có thể phát triển rực rỡ và hạnh phúc, khi phần lớn các thành viên của nó nghèo đói và khốn khổ." Đứng trên văn bản gốc, ông Quảng dám khẳng định thị trường tự do của Adam Smith vốn dĩ là một bức phác họa thô sơ chuẩn bị tiền đề vật chất cho lý tưởng Xã hội chủ nghĩa.
Karl Marx và hiểu lầm về mô hình "Kế hoạch hóa tập trung"
Nút thắt thứ hai ngăn cản chúng ta dung hợp thị trường là việc đồng nhất Karl Marx với mô hình kinh tế kế hoạch hóa. Thực chất, Marx chưa bao giờ viết công thức vận hành chi tiết cho tương lai, mà sức mạnh vĩ đại của ông nằm ở phương pháp luận biện chứng. Cơ chế kế hoạch hóa tập trung triệt tiêu thị trường là sản phẩm của Liên Xô, được sinh ra trong hoàn cảnh lịch sử riêng biệt. Do đó, việc chúng ta dũng cảm nhìn nhận lại, từ bỏ mô hình kế hoạch hóa cũ để đón nhận thị trường không phải là phê phán Marx, đó mới chính là sự trung thành sâu sắc nhất với Marx.
Bế tắc của tư bản và đề xuất quy luật "Giá trị thặng dư xã hội hóa" trước làn sóng AI
Phân tích sâu hơn về thực tiễn công nghệ dưới góc nhìn ngôi thứ ba, Chủ tịch Bkav đưa ra dẫn chứng sống động từ chính doanh nghiệp của mình. Trí tuệ nhân tạo (AI) hiện đang đẩy chi phí biên tiến về con số 0. Tại Bkav, một kỹ sư áp dụng AI trong một tuần có thể làm thay khối lượng công việc của 10 kỹ sư trong 8 tháng; giúp tối ưu chi phí từ hơn 3 tỷ đồng xuống chỉ còn dưới 3 triệu đồng.
Của cải dồi dào, lẽ ra con người phải được giải phóng, nhưng thực tế phương Tây lại đang rơi vào khủng hoảng và sa thải hàng loạt. Nguyên nhân cốt lõi được ông Quảng lý giải là do Lực lượng sản xuất (AI) đã phát triển vượt quá khuôn khổ chật hẹp của Quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa. Lúc này, chỉ có sự can thiệp điều tiết, phân phối mang bản chất XHCN mới cứu nhân loại khỏi sự bế tắc của tư bản.
Từ thực tiễn lịch sử trên, ông Quảng nhấn mạnh Việt Nam phải chặt đứt nỗi sợ hãi cốt lõi: "Kinh tế tư nhân sinh thặng dư là bóc lột, là chệch hướng". Thặng dư tự nó không xấu, mà cách phân phối mới quyết định bản chất. Từ đó, ông đề xuất định hình một quy luật cho thời đại quá độ lên chủ nghĩa xã hội: Quy luật Giá trị thặng dư xã hội hóa. Nghĩa là, chúng ta dứt khoát dùng sức mạnh thị trường để giải phóng Lực lượng sản xuất, tạo ra thặng dư khổng lồ. Nhưng ngay lập tức, dưới sự điều tiết vĩ mô của Nhà nước XHCN, lượng thặng dư đó bị buộc phải chuyển hóa thành phúc lợi xã hội và tái đầu tư vào con người.
Suốt 40 năm Đổi mới, nhiều người vẫn e dè coi việc dung hợp kinh tế tư nhân chỉ là một bước lùi chiến thuật, là "thời kỳ quá độ" tạm bợ. Nhưng thực tiễn đã sàng lọc và chứng minh sự đan xen giữa sở hữu tư nhân (đóng cơ vi mô) và sở hữu xã hội (nền tảng điều tiết vĩ mô) không phải là phép cộng cơ học, mà tự bản thân nó đã chín muồi thành một Phương thức sản xuất hoàn chỉnh và tối ưu nhất. Việt Nam, một quốc gia đã đi qua cả kinh tế kế hoạch lẫn kinh tế thị trường, hoàn toàn có đủ trải nghiệm lịch sử để trở thành quốc gia tiên phong xác lập và vận dụng quy luật mới này.
Hệ phương trình hoàn hảo đứng trên vai cả Smith và Marx: Định danh "Khoán 10 mới"
Ở phần cuối của bài tham luận, ông Nguyễn Tử Quảng khẳng định con đường bứt phá của chúng ta không phải sự chắp vá, mà dựa trên hai học thuyết khoa học vĩ đại đã được lịch sử chứng minh. Chủ nghĩa Tư bản đã giàu có rực rỡ nhờ mượn cỗ máy của Adam Smith, và hôm nay, khi nó bế tắc trước làn sóng AI, thì Karl Marx lại là người chỉ đường. Dùng Adam Smith để kiến tạo thịnh vượng; dùng Karl Marx để giải bài toán phân phối của cải và giữ vững tính nhân văn, đó chính là hệ phương trình hoàn hảo cho kỷ nguyên tăng trưởng hai con số.
Dựa trên tinh thần cốt lõi xuyên suốt Tư tưởng Hồ Chí Minh rằng thực tiễn chính là thước đo của chân lý, ông Quảng đánh giá thực tiễn phát triển suốt 40 năm qua của đất nước đã đi trước một bước. Chính vì vậy, nhiệm vụ của lý luận ngày hôm nay là phải dũng cảm gọi đúng tên sự thật về một phương thức sản xuất mới: 'Thị trường tự do Xã hội chủ nghĩa'. Đây không chỉ là một công cụ mang tính nhân văn sâu sắc, mà còn là một dấu ấn sáng tạo hoàn toàn mới của chính con người và đất nước Việt Nam.
Để hiện thực hóa phương thức này, Chủ tịch Bkav đã đưa ra hai kiến nghị hành động cụ thể. Thứ nhất, về vấn đề cổ phần hóa và thoái vốn, cần thực hiện quyết liệt tại tất cả doanh nghiệp nhà nước không thuộc lĩnh vực an ninh - quốc phòng và an sinh xã hội, nhằm trao lại toàn bộ không gian còn lại để giải phóng triệt để khối kinh tế tư nhân. Thứ thứ hai, về cơ chế KPI, Việt Nam nên học hỏi kinh nghiệm từ Trung Quốc, gắn thẳng các thước đo kinh tế (như tốc độ tăng trưởng, số lượng doanh nghiệp, việc làm mới) vào sự thăng tiến của quan chức địa phương để phá tan sức ì thể chế.
Những kiến nghị quyết liệt này được ông Nguyễn Tử Quảng ví như một 'Khoán 10 mới' cho thể chế kinh tế. Hiện tại, quỹ thời gian của chúng ta chỉ còn vỏn vẹn 10 năm trước khi chính thức bước qua giai đoạn cơ cấu dân số vàng. Nếu dũng cảm bứt phá, dám đứng trên vai cả hai vĩ nhân Smith và Marx, Việt Nam chắc chắn sẽ kiến tạo được bệ phóng vững chắc nhất cho khát vọng tăng trưởng hai con số, đưa đất nước tiến lên vì một Việt Nam hùng cường.
Bkav
