Ngày 09/07/2026, tại Hà Nội, Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia (NAFOSTED) thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ đã tổ chức Hội thảo khoa học: “Góp ý hoàn thiện cơ chế tài chính đối với nhiệm vụ phát triển công nghệ chiến lược quốc gia đặc biệt sử dụng ngân sách nhà nước”. Tham dự và phát biểu tại sự kiện, ông Nguyễn Tử Quảng - Chủ tịch kiêm CEO Tập đoàn Công nghệ Bkav đã thẳng thắn chỉ ra các nút thắt pháp lý lớn, đồng thời hiến kế 10 giải pháp then chốt nhằm khơi thông nguồn vốn và kiến tạo thị trường cho công nghệ Việt.
Toàn cảnh hội thảo.
Ông Nguyễn Tử Quảng, Chủ tịch Tập đoàn công nghệ Bkav phát biểu tại Hội thảo.
Năng lực công nghệ Việt đã sẵn sàng, nút thắt nằm ở cơ chế kích cầu
Mở đầu bài phát biểu, CEO Nguyễn Tử Quảng khẳng định năng lực làm chủ công nghệ của các nhà khoa học và doanh nghiệp công nghệ Việt Nam hiện nay là rất lớn. Với sự hỗ trợ mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI) và khả năng kết nối toàn cầu, hiệu quả trong nghiên cứu, việc hiện thực hóa các sản phẩm nằm trong danh mục công nghệ chiến lược không phải là một bài toán quá khó khăn.
Theo ông Nguyễn Tử Quảng, rào cản lớn nhất hiện nay không nằm ở khâu nghiên cứu hay khả năng kỹ thuật, mà nằm ở việc sản phẩm có chỗ đứng trên thị trường hay không. Vai trò "kích cầu", đưa ra đầu bài đặt hàng từ phía Nhà nước và các địa phương mới là yếu tố quyết định. Thực tế, hầu hết các sản phẩm chiến lược của chúng ta đều đang bám theo mục tiêu thay thế các dòng sản phẩm công nghệ giá trị lớn đang phải nhập khẩu hàng ngày từ nước ngoài. Do đó, chỉ cần Nhà nước kiến tạo thị trường và tạo điều kiện sòng phẳng, doanh nghiệp Việt hoàn toàn có thể cạnh tranh sòng phẳng với thế giới.
Từ những đúc kết thực tiễn, Chủ tịch Bkav đã đưa ra 10 kiến nghị cụ thể mang tính chất "sống còn" đối với nền khoa học công nghệ nước nhà:
1. Thực hiện khoán chi thực chất, loại bỏ tư duy "thực thanh thực chi" của Nghị định 265
Ông Nguyễn Tử Quảng chỉ ra điểm tự mâu thuẫn lớn trong quy định pháp lý hiện hành. Tại Điều 10 của Nghị định 265 đã khẳng định cơ chế khoán chi đến sản phẩm cuối cùng là không phải quyết toán chi tiết theo từng khoản mục. Thế nhưng, tại Điểm c2, Khoản 1, Điều 17 của chính Nghị định này lại yêu cầu hồ sơ quyết toán phải có bảng kê khối lượng công việc hoàn thành và "kinh phí đã sử dụng tương ứng". Quy định này vô tình đẩy doanh nghiệp về thời kỳ "thực thanh thực chi", triệt tiêu động lực tối ưu công nghệ để tiết kiệm chi phí. Từ đó, ông kiến nghị Dự thảo Thông tư phải làm rõ: kinh phí sử dụng tương ứng chính là tổng số tiền Nhà nước đã khoán sau nghiệm thu, thay vì áp dụng các tiêu chí xét duyệt phức tạp đối với hóa đơn chi tiết cấu thành.
2. Gắn chặt việc nghiệm thu các mốc đánh giá với "Thực chứng" và "Sandbox"
Điều 13 Dự thảo Thông tư quy định việc quyết toán sẽ dựa theo kết quả đạt được tại mốc đánh giá. Để việc này đi vào thực chất, CEO Bkav đề xuất quy định cứng: việc nghiệm thu mốc đánh giá kỹ thuật phải chấm dứt hoàn toàn hình thức xét duyệt mang tính hành chính trên hồ sơ giấy. Thay vào đó, quy trình bắt buộc phải đo kiểm thực tế các thông số kỹ thuật hoặc thử nghiệm kiểm chứng hiệu năng trong môi trường Sandbox (không gian thử nghiệm kiểm soát). Điều này đảm bảo tiền ngân sách được chi trả cho những công nghệ có giá trị thực tế, loại bỏ các dự án "nằm trên giấy".
3. Làm rõ ranh giới áp dụng mức bảo đảm ngân sách đặt hàng 100% cho "bài toán lớn"
Khoản 3 Điều 5 Dự thảo Thông tư đang chia mức hỗ trợ thành hai nhánh: Điểm a hỗ trợ tối đa 100% cho nhiệm vụ đặt hàng, và Điểm c hỗ trợ tối đa 70% cho nhiệm vụ tài trợ, đồng tài trợ. Nhằm tránh sự mập mờ trong quá trình áp dụng thực tế, cần phân định ranh giới rõ ràng: Đối với các nhiệm vụ công nghệ thực hiện theo Quyết định 808/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ nhằm giải quyết các "bài toán lớn" mang tính chiến lược của quốc gia, Nhà nước cần mặc định áp dụng cơ chế đặt hàng hỗ trợ tối đa 100% ngân sách tại Điểm a để doanh nghiệp yên tâm dồn toàn lực cho R&D.
4. Tạo hành lang pháp lý "Định giá và Bảo lãnh tín dụng bằng Tài sản công nghệ"
Đây được xem là kiến nghị đột phá nhằm tháo gỡ "điểm nghẽn của điểm nghẽn" về dòng vốn. Các chính sách hiện tại mới chỉ xoay quanh việc Nhà nước cấp phát, tài trợ hoặc hỗ trợ lãi suất, nhưng lại bỏ quên một nghịch lý cố hữu: Doanh nghiệp công nghệ luôn khát vốn nhưng ngân hàng lại chỉ chấp nhận cho vay dựa trên tài sản thế chấp hữu hình (như bất động sản, nhà xưởng). Trong khi đó, tài sản vô hình (bằng sáng chế, giải pháp hữu ích, bí quyết công nghệ) vốn chiếm tới 90% giá trị của một doanh nghiệp công nghệ lại bị từ chối định giá để thế chấp. CEO Bkav kiến nghị Dự thảo Thông tư cần mở đường, tạo hành lang pháp lý cho phép sử dụng kết quả định giá tài sản công nghệ từ các Hội đồng chuyên gia quốc gia làm cơ sở pháp lý bắt buộc để bảo lãnh tín dụng ngân hàng.
5. Áp dụng "Danh sách loại trừ" (Negative List) thực thụ để bảo vệ cán bộ quản lý
Mổ xẻ về cơ chế bảo vệ rủi ro, ông Nguyễn Tử Quảng thẳng thắn cho rằng Điều 35 và 36 của Nghị định 267 chưa thực sự bảo vệ được cán bộ khi đưa ra điều kiện tổ chức "đã tuân thủ đầy đủ quy định quản lý, quy trình thực hiện". Đây là một "bẫy rủi ro" mang đậm tư duy hành chính cũ, bởi cơ quan thanh tra luôn có thể tìm ra một lỗi sai sót văn thư hay thủ tục nhỏ để tước bỏ quyền miễn trừ.
Để giải quyết triệt để, cán bộ quản lý và nhà khoa học cần một "Danh sách loại trừ" (Negative List) thực thụ. Thông tư cần quy định rõ: Mặc định miễn trừ trách nhiệm pháp lý và bồi hoàn tài chính cho hội đồng cũng như cán bộ quản lý khi dự án gặp rủi ro công nghệ. Cơ quan chức năng chỉ tiến hành truy cứu trách nhiệm khi chứng minh được nhân sự có các hành vi vi phạm nghiêm trọng nằm trong danh sách loại trừ cốt lõi, bao gồm: Tham nhũng, trục lợi cá nhân; Cố ý che giấu xung đột lợi ích; Lập khống, bóp méo dữ liệu hoặc hồ sơ đánh giá; Thông đồng thao túng kết quả thẩm định; Tiết lộ trái phép bí mật công nghệ, thương mại.
Việc giới hạn rõ ràng quyền truy cứu trong phạm vi 5 hành vi này sẽ giúp cởi bỏ hoàn toàn tâm lý e ngại cho cán bộ, tạo động lực mạnh mẽ để họ đồng hành cùng các dự án đổi mới sáng tạo.
6. Chuyển đổi "Hội đồng tư vấn" thành "Hội đồng quyết định" để tạo bến đỗ an toàn
Tại Khoản 1 Điều 6 Dự thảo Thông tư hiện vẫn đang sử dụng khái niệm "Hội đồng tư vấn". Ông Nguyễn Tử Quảng phân tích rằng, việc Hội đồng chỉ mang tính chất "tư vấn" sẽ dồn toàn bộ gánh nặng trách nhiệm pháp lý lên vai cá nhân vị lãnh đạo phê duyệt cuối cùng, khiến họ e ngại và không dám đặt bút ký. Đề xuất được đưa ra là chuyển đổi mô hình thành "Hội đồng quyết định". Quyết định của Hội đồng (được vận hành thông qua việc lựa chọn ngẫu nhiên chuyên gia và chấm điểm ẩn danh) phải là căn cứ pháp lý cao nhất; lãnh đạo ký duyệt dựa trên kết quả của Hội đồng sẽ mặc định được hưởng cơ chế "Bến đỗ an toàn".
7. Cho phép đầu tư song song, không bắt buộc phải "khác biệt" hướng công nghệ
Điểm đ, Khoản 7, Điều 7 Nghị định 260 quy định các phương án nghiên cứu độc lập "phải có sự khác biệt rõ ràng về hướng công nghệ". Chủ tịch Bkav cho rằng đây là một rào cản hành chính không cần thiết. Đối với sản phẩm chiến lược quốc gia, mục tiêu tối thượng là phải làm ra được sản phẩm chất lượng để sử dụng. Càng nhiều doanh nghiệp trong nước làm được sản phẩm đó càng tốt, dù cho họ có đi chung một hướng tiếp cận hay giải pháp công nghệ. Chính sự cạnh tranh sòng phẳng giữa các doanh nghiệp nội địa mới là bệ phóng thúc đẩy tối ưu chất lượng, từ đó tạo ra thị trường, chuỗi cung ứng và hệ sinh thái công nghệ bền vững.
8. Áp trần doanh thu 80%: "Gọng kìm" siết chặt cả Tập đoàn lớn lẫn Startup
Quy định doanh nghiệp phải đạt tối thiểu 80% tổng doanh thu từ sản phẩm công nghệ chiến lược (Khoản 1 Điều 16 Nghị định 260) đang bộc lộ sự bất hợp lý lớn, đẩy cả hai lực lượng cốt lõi của ngành công nghệ vào thế khó.
Với các tập đoàn lớn, để có nguồn lực tài chính đầu tư cho các dự án R&D dài hơi, họ bắt buộc phải kinh doanh đa ngành để "lấy ngắn nuôi dài". Do đó, không thể yêu cầu sản phẩm chiến lược phải chiếm ngay đại đa số tổng doanh thu của toàn tập đoàn. Quy định này vô hình trung gạt bỏ những "sếu đầu đàn" có năng lực tự chủ tài chính tốt nhất.
Ở chiều ngược lại, các startup công nghệ cũng bị "triệt tiêu" cơ hội ngay từ vạch xuất phát. Trong những năm đầu, để cạnh tranh và chiếm lĩnh thị trường, doanh nghiệp khởi nghiệp thường phải chấp nhận "bù lỗ", thậm chí cung cấp sản phẩm miễn phí cho người dùng. Khi dòng doanh thu chưa ổn định, việc áp đặt tỷ lệ 80% là điều hoàn toàn bất khả thi.
Để không làm suy giảm động lực của doanh nghiệp, cơ quan quản lý cần xem xét bãi bỏ hoàn toàn tiêu chí trần doanh thu 80%. Trong ngắn hạn, Thông tư hướng dẫn cần gỡ vướng theo hướng cho phép hạch toán độc lập doanh thu theo từng dự án cụ thể, hoặc áp dụng cơ chế tính riêng cho cấp Trung tâm R&D của các tập đoàn.
9. Thay đổi phương pháp tính Tỷ lệ nội địa hóa (DVA) sang Phương pháp Trừ lùi
Tại Phụ lục Nghị định 260, việc áp dụng Phương pháp cộng dồn để tính tỷ lệ nội địa hóa (DVA) và áp trần giá trị Sở hữu trí tuệ không quá 15% đang bộc lộ sự lạc hậu. Cách tính này đang vô tình trừng phạt nỗ lực tối ưu chất xám của các kỹ sư Việt. Ví dụ, khi phát triển các thuật toán AI phức tạp tích hợp trên một bo mạch phần cứng nhỏ, giá bán sản phẩm (mẫu số) tăng rất cao nhờ thặng dư đổi mới sáng tạo, trong khi chi phí vật lý mua linh kiện (tử số) lại rất thấp nhờ được tối ưu. Hệ quả là hàm lượng công nghệ cao bao nhiêu thì tính ra tỷ lệ DVA lại thấp bấy nhiêu, và việc áp trần 15% chất xám là đi ngược bản chất công nghệ lõi.
CEO Bkav kiên quyết đề nghị chuyển sang áp dụng Phương pháp Trừ lùi (Indirect Method): Lấy tổng giá trị sản phẩm xuất xưởng trừ đi toàn bộ giá trị vật tư nhập khẩu (xác định minh bạch qua tờ khai hải quan và hóa đơn), giúp ghi nhận trọn vẹn "Thặng dư đổi mới sáng tạo" của ngành công nghệ cao.
10. Xây dựng quy trình 2 bước để kiến tạo thị trường, chấm dứt tình trạng cài thầu, chỉ định thầu
Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay của sản phẩm công nghệ trong nước là "có sản phẩm nhưng không có thị trường", do các địa phương rất e ngại rủi ro pháp lý nếu sản phẩm sau khi mua vận hành không tốt. Việc Nhà nước sử dụng cơ chế "chỉ định thầu" cũng dễ tạo ra thị trường đóng và dung dưỡng lợi ích nhóm. Để giải quyết triệt để, Bkav đề xuất quy trình 2 bước cạnh tranh sòng phẳng:
Bước 1 - Thực hiện POC (Chứng minh năng lực): Doanh nghiệp chủ động phối hợp với các viện, trường đại học để làm POC thực tế tại địa phương nhằm chứng minh năng lực. Địa phương chỉ cần đưa ra đầu bài tiêu chuẩn kỹ thuật rõ ràng, không phải trả tiền và không chịu rủi ro pháp lý. Nguồn chi phí thực hiện POC này sẽ được trích từ kinh phí đặt hàng R&D của Trung ương cấp cho dự án.
Bước 2 - Đấu thầu công khai, sòng phẳng: Sau khi giai đoạn POC thành công và chứng minh sản phẩm đạt tiêu chuẩn như quốc tế, địa phương sẽ tổ chức đấu thầu công khai một cách sòng phẳng với cả các nhà thầu nước ngoài. Tuyệt đối loại bỏ các hành vi cài thầu, áp dụng cơ chế chấm thầu bằng chuyên gia lựa chọn ngẫu nhiên, ẩn danh. Đồng thời, Nhà nước cần vận dụng linh hoạt các điều khoản ngoại lệ mang tính loại trừ của các Hiệp định thương mại tự do (FTA) để bảo vệ một cách hợp pháp sản phẩm công nghệ trong nước đối với các gói thầu phục vụ an ninh quốc phòng.
Những góp ý thẳng thắn, tâm huyết và đi sâu vào bản chất kinh tế - kỹ thuật của ông Nguyễn Tử Quảng tại hội thảo không chỉ đại diện cho tiếng nói của Tập đoàn Bkav, mà còn lột tả đúng những trăn trở, nút thắt cố hữu của toàn bộ cộng đồng doanh nghiệp công nghệ cao và giới khoa học Việt Nam.
Việc nhìn thẳng vào sự thật để tháo gỡ những "điểm nghẽn của điểm nghẽn" về thể chế tài chính, cơ chế bảo vệ cán bộ và triết lý kiến tạo thị trường được kỳ vọng sẽ mang lại một luồng sinh khí mới. Đây sẽ là bệ phóng vững chắc giúp các sản phẩm công nghệ chiến lược mang thương hiệu Việt Nam tự tin bứt phá, cạnh tranh sòng phẳng và chiếm lĩnh thị trường trong nước cũng như vươn tầm quốc tế trong tương lai gần.
Bkav
